Czy tuja jest zdrowym drzewem?

Wstęp

Wielu miłośników zieleni zastanawia się, czy popularne tuje to dobry wybór do przydomowego ogrodu. Te zimozielone rośliny, znane również jako żywotniki, od lat cieszą się ogromną popularnością dzięki swoim dekoracyjnym walorom i funkcjonalności. Tworzą gęste, całoroczne żywopłoty, które doskonale chronią przed wiatrem i zapewniają prywatność. Jednak ich uprawa wiąże się z pewnymi wyzwaniami i wymaga świadomego podejścia, szczególnie gdy w ogrodzie przebywają dzieci lub zwierzęta domowe.

W tym artykule przyjrzymy się bliżej właściwościom tui, ich wpływowi na zdrowie oraz praktycznym aspektom uprawy. Dowiesz się, jakie środki ostrożności warto podjąć, jak rozpoznać ewentualne objawy zatrucia u domowych pupili oraz jakie bezpieczne alternatywy możesz rozważyć. Znajomość tych faktów pozwoli Ci cieszyć się pięknem ogrodu bez niepotrzebnych obaw.

Najważniejsze fakty

• Tuja zawiera tujon – związek chemiczny, który w większych dawkach działa neurotoksycznie, szczególnie niebezpieczny przy spożyciu młodych przyrostów lub szyszek
• Bezpośredni kontakt z sokiem rośliny podczas prac pielęgnacyjnych może powodować podrażnienia skóry i dróg oddechowych, wymagając stosowania rękawic ochronnych
• Zwierzeta domowe są szczególnie narażone na zatrucie – nawet niewielka ilość spożytej rośliny może wywołać wymioty, drgawki i inne niepokojące objawy
• Olejki eteryczne zawierają ponad 100 związków o zmiennym składzie sezonowym, które historycznie wykorzystywano w medycynie, ale współczesne zastosowania wymagają specjalistycznego przetworzenia

Czy tuja jest zdrowym drzewem?

Wielu ogrodników zastanawia się, czy popularna tuja faktycznie jest zdrowym wyborem do ogrodu. Odpowiedź nie jest jednoznaczna – z jednej strony to roślina o wielu walorach ozdobnych i użytkowych, z drugiej zaś wymaga świadomego podejścia. Tuje, znane botanicznie jako żywotniki, są cenione za gęsty pokrój, zimozielony charakter i stosunkowo łatwą uprawę. Stanowią doskonały materiał na żywopłoty, które przez cały rok zapewniają prywatność i chronią przed wiatrem. Jednakże ich „zdrowotność” należy rozpatrywać w kilku aspektach: wpływu na ludzi, zwierzęta i ekosystem ogrodu.

Dla człowieka bez alergii i przy zachowaniu podstawowych zasad bezpieczeństwa, tuje są neutralne zdrowotnie. Problem pojawia się przy bezpośrednim kontakcie z sokiem rośliny lub jej spożyciu – wtedy zawarty w niej tujon może wywołać niepożądane reakcje. W kontekście alergii, niektóre osoby mogą doświadczać podrażnień skóry lub dróg oddechowych, szczególnie podczas przycinania. Warto też pamiętać, że gęste nasadzenia tui mogą tworzyć „martwe strefy” w ogrodzie, ograniczając wzrost innych roślin przez konkurencję o wodę i składniki odżywcze.

Skład chemiczny tui – co zawiera żywotnik?

Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis), najczęściej uprawiany w Polsce, to prawdziwa chemiczna fabryka. Jego skład decyduje zarówno o walorach ozdobnych, jak i potencjalnych zagrożeniach. Głównymi składnikami są olejki eteryczne, które nadają charakterystyczny, żywiczny zapach, oraz flawonoidy i polisacharydy. To właśnie olejki eteryczne zawierają najbardziej aktywne związki, w tym tujon, który budzi najwięcej kontrowersji. Poza tym tuja zawiera garbniki, kwasy organiczne i śladowe ilości minerałów.

Co ciekawe, proporcje tych substancji zmieniają się w zależności od pory roku, wieku rośliny i warunków uprawy. Młode przyrosty zawierają zwykle więcej olejków eterycznych niż zdrewniałe części. Warto zwrócić uwagę, że współczesne badania potwierdzają również obecność związków o potencjalnym działaniu prozdrowotnym, jednak ich wykorzystanie wymaga specjalistycznej wiedzy i przetwarzania.

Tujon – główny związek aktywny

Tujon to organiczny związek chemiczny z grupy terpenów, który stanowi nawet do 65% składu olejków eterycznych w szyszkach tui. To właśnie jemu roślina zawdzięcza swoje charakterystyczne właściwości – zarówno te potencjalnie korzystne, jak i niebezpieczne. W niskich stężeniach tujon wykazuje działanie pobudzające i antyseptyczne, co było wykorzystywane w tradycyjnej medycynie. Jednakże w wyższych dawkach staje się neurotoksyną, mogącą powodować niepokojące objawy.

Mechanizm działania tujonu polega na oddziaływaniu na receptory GABA w mózgu, co może prowadzić do nadmiernego pobudzenia układu nerwowego. Europejska Agencja Leków ustaliła bezpieczne limity dziennego spożycia na poziomie 0,11 mg na kg masy ciała. Dla przeciętnego dorosłego człowieka oznacza to, że zatrucie wymagałoby spożycia naprawdę dużej ilości materiału roślinnego – co na szczęście rzadko zdarza się przypadkowo ze względu na nieprzyjemny, gorzki smak tui.

Odkryj moc natury z 13 najlepszych ziół na stany zapalne – naturalne remedium na Twoje dolegliwości.

Olejki eteryczne w tui

Olejki eteryczne to prawdziwa esencja tui, nadająca jej charakterystyczny, żywiczny aromat. Zawierają one ponad 100 różnych związków chemicznych, wśród których dominuje tujon, kamfen, felandren i borneol. Te substancje nie tylko odpowiadają za zapach, ale również pełnią funkcje obronne dla rośliny, odstraszając owady i patogeny. Co ciekawe, skład olejków zmienia się w zależności od pory roku – najintensywniejszy jest wiosną i latem, gdy roślina jest w pełni wegetacji.

W kontekście zdrowotnym, olejki eteryczne z tui były historycznie stosowane w medycynie naturalnej, głównie ze względu na swoje właściwości antyseptyczne i wykrztuśne. Należy jednak podkreślić, że współczesne zastosowania wymagają specjalistycznego przetworzenia i kontroli dawkowania. Bezpośrednie inhalacje lub stosowanie domowych preparatów bez wiedzy może przynieść więcej szkody niż pożytku, szczególnie dla osób z wrażliwymi drogami oddechowymi.

Wpływ tui na zdrowie człowieka

Wpływ tui na zdrowie człowieka jest złożony i zależy od wielu czynników. Dla większości osób przebywanie w otoczeniu tych roślin jest całkowicie bezpieczne, pod warunkiem zachowania podstawowych zasad ostrożności. Najważniejsze jest unikanie spożycia jakichkolwiek części rośliny, ponieważ to właśnie przez układ pokarmowy tujon może wywołać najpoważniejsze reakcje. Objawy zatrucia obejmują najczęściej nudności, bóle głowy i zaburzenia rytmu serca.

W kontekście alergii, niektóre osoby mogą doświadczać podrażnień skóry podczas kontaktu z sokiem rośliny, szczególnie podczas prac pielęgnacyjnych. Dlatego zawsze zaleca się używanie rękawic ochronnych. Co ważne, samo przebywanie w ogrodzie z tujami nie stanowi zagrożenia – lotne związki uwalniane do powietrza są na tyle rozcieńczone, że nie wywołują reakcji u większości populacji. Wyjątkiem mogą być osoby z nadwrażliwością dróg oddechowych lub skłonnościami do migren.

Warto zwrócić uwagę na pozytywne aspekty – gęste żywopłoty z tui doskonale wyłapują pyły i zanieczyszczenia, tworząc swoisty filtr dla powietrza. Dodatkowo, ich obecność może wpływać kojąco na psychikę, podobnie jak kontakt z innymi formami zieleni. Kluczowe jest zachowanie zdrowego rozsądku i obserwowanie reakcji własnego organizmu.

Bezpieczeństwo kontaktu zewnętrznego

Bezpieczny kontakt z tujami opiera się na kilku prostych zasadach, które minimalizują jakiekolwiek ryzyko. Przede wszystkim, wszelkie prace pielęgnacyjne należy wykonywać w rękawicach, szczególnie podczas przycinania, gdy uwalnia się najwięcej soku roślinnego. W przypadku kontaktu skóry z sokiem, należy niezwłocznie przemyć miejsce wodą z mydłem. Dla osób szczególnie wrażliwych warto rozważyć noszenie okularów ochronnych, aby uniknąć podrażnień oczu.

W kontekście dzieci i zwierząt domowych, kluczowe jest edukowanie i nadzór. Maluchy powinny wiedzieć, że tui nie wolno jeść, a zwierzęta – szczególnie młode psy i koty – warto odciągać od gryzienia gałązek. W przypadku podejrzenia spożycia jakiejkolwiek części rośliny, należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub weterynarzem. Pamiętajmy, że odpowiednie zabezpieczenie roślin i świadomość zagrożeń pozwala cieszyć się urodą tui bez obaw o zdrowie.

Zanurz się w wiosennej feerii barw z najlepszymi zdjęciami tygodnia 3 maja 2024 roku – prawdziwa uczta dla oczu.

Ryzyko spożycia części rośliny

Największe zagrożenie związane z tujami pojawia się w przypadku spożycia jakiejkolwiek części rośliny. Szczególnie niebezpieczne są młode przyrosty i szyszki, które zawierają najwyższe stężenie tujonu. Objawy zatrucia mogą pojawić się już po kilkunastu minutach i obejmują nudności, wymioty, bóle brzucha oraz zawroty głowy. W cięższych przypadkach dochodzi do zaburzeń rytmu serca, drgawek a nawet utraty przytomności.

Dzieci są szczególnie narażone ze względu na naturalną ciekawość i tendencję do wkładania różnych przedmiotów do ust. Dlatego jeśli w ogrodzie są tuje, konieczny jest stały nadzór nad maluchami. Warto też edukować starsze dzieci, wyjaśniając że te piękne rośliny nie nadają się do jedzenia. W przypadku podejrzenia spożycia, niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem, zabierając ze sobą próbkę rośliny do identyfikacji.

Tuja a alergicy i osoby wrażliwe

Dla alergików i osób z nadwrażliwością, tuje mogą stanowić pewne wyzwanie. Podczas ciepłych, wietrznych dni rośliny uwalniają do powietrza drobne cząsteczki olejków eterycznych i pyłku, które u niektórych osób mogą wywołać reakcje alergiczne. Typowe objawy to podrażnienie błon śluzowych, kichanie, łzawienie oczu a nawet duszności u astmatyków. Osoby z alergią krzyżową na rośliny z rodziny cyprysowatych są szczególnie narażone na takie reakcje.

Co ciekawe, nie sam pyłek jest głównym winowajcą – olejki eteryczne zawierające tujon mogą działać drażniąco na drogi oddechowe. Dlatego osoby szczególnie wrażliwe powinny unikać prac pielęgnacyjnych podczas suchej, wietrznej pogody. Warto też rozważyć sadzenie tui w większej odległości od okien sypialni i miejsc wypoczynku. Pamiętaj, że reakcje alergiczne są bardzo indywidualne – niektóre osoby nie odczuwają żadnych dolegliwości, podczas gdy inne mogą doświadczać wyraźnych objawów.

Osoby z nadwrażliwością dróg oddechowych powinny szczególnie uważać podczas przycinania tui, gdy stężenie lotnych związków w powietrzu jest najwyższe

Bezpieczeństwo zwierząt domowych w ogrodzie z tujami

Zwierzeta domowe, szczególnie psy i koty, są bardziej narażone na zatrucie tujami niż ludzie. Wynika to z ich naturalnej ciekawości i tendencji do gryzienia różnych przedmiotów. Nawet niewielka ilość spożytej rośliny może wywołać poważne objawy – wymioty, biegunkę, drgawki a w skrajnych przypadkach nawet uszkodzenie wątroby. Młode zwierzęta i rasy szczególnie ciekawskie (jak labradory czy golden retrievery) wymagają szczególnej uwagi.

Jeśli decydujesz się na tuje w ogrodzie z zwierzętami, warto zastosować kilka prostych zabezpieczeń. Możesz osłonić dolne partie roślin specjalnymi siatkami lub posadzić tuje w miejscach trudno dostępnych dla pupili. Edukacja również jest kluczowa – zwierzęta można nauczyć omijania określonych roślin. W przypadku jakichkolwiek niepokojących objawów, natychmiast skontaktuj się z weterynarzem, podając informację o możliwym kontakcie z tujami.

Niech Twój wyjątkowy dzień rozkwitnie ponad 60 bukietami ślubnymi z dzikich kwiatów, które pokochasz – inspiracja pełna naturalnego piękna.

Objawy zatrucia u psów i kotów

Jeżeli Twój pupil miał kontakt z tują, obserwuj go uważnie – pierwsze symptomy mogą pojawić się już po kilkunastu minutach. Wymioty i nadmierne ślinienie to typowe wczesne oznaki, na które należy reagować natychmiast. Zwierzę często staje się apatyczne, traci energię do zabawy, może wykazywać niepokój lub wręcz przeciwnie – nadmierną senność. W cięższych przypadkach dochodzi do drgawek mięśniowych, zaburzeń równowagi a nawet utraty przytomności.

Co szczególnie niepokojące, objawy nie zawsze są oczywiste. Czasem zaczyna się od lekkiego osłabienia czy braku apetytu, które łatwo zbagatelizować. Pamiętaj, że koty są szczególnie wrażliwe na olejki eteryczne – u nich mogą wystąpić problemy z oddychaniem i rozszerzone źrenice. Nie czekaj aż objawy same miną – każda zwłoka może pogorszyć stan zwierzęcia. Zawsze lepiej dmuchać na zimne i skonsultować się z weterynarzem.

Nawet niewielka ilość spożytych szyszek tui może spowodować ostrą reakcję u psa lub kota – nie lekceważ pierwszych symptomów

Jak zabezpieczyć tuje przed zwierzętami?

Zabezpieczenie tui przed zwierzętami wymaga połączenia kilku metod, bo same płotki często nie wystarczą. Zacznij od fizycznych barier – specjalne siatki ochronne o drobnych oczkach, które osłaniają dolną część krzewów, skutecznie zniechęcają do podgryzania. Możesz też zastosować naturalne odstraszacze zapachowe – spraye na bazie cytrusów lub octu jabłkowego, których zwierzęta nie znoszą. Opryskuj nimi gałązki w sezonie wiosennym, gdy pupile są szczególnie aktywne.

Edukacja i szkolenie to podstawa – ucz psa komendy „zostaw” i nagradzaj za omijanie roślin. Dla kotów warto przygotować atrakcyjne alternatywy, jak kocimiętka czy specjalne trawy, które odwrócą uwagę od tui. Jeśli masz młode zwierzę, rozważ czasowe ogrodzenie rabaty aż pupil nauczy się zasad panujących w ogrodzie. Pamiętaj, że konsekwencja i obserwacja to Twoi najlepsi sojusznicy w ochronie zarówno roślin, jak i bezpieczeństwa futrzaków.

Zastosowanie tui w medycynie tradycyjnej

Choć współczesna nauka podchodzi ostrożnie do terapeutycznego wykorzystania tui, medycyna tradycyjna od wieków czerpała z jej właściwości. Rdzenne ludy Ameryki Północnej stosowały napary z igieł żywotnika jako środek przeciwgorączkowy i napotny, szczególnie przy infekcjach dróg oddechowych. Wywar z kory używany był zewnętrznie do przemywania ran i stanów zapalnych skóry, dzięki swoim antyseptycznym właściwościom.

W homeopatii wyciąg z tui (Thuja occidentalis) wciąż znajduje zastosowanie przy różnego rodzaju brodawkach i zmianach skórnych. Co ciekawe, niektóre tradycyjne systemy medyczne wykorzystywały ją również przy problemach reumatycznych – okłady z igieł przykładano na obolałe stawy. Należy jednak podkreślić, że wszystkie te zastosowania opierają się na znacznie przetworzonym materiale roślinnym i ścisłym kontrolowaniu dawek – samodzielne eksperymenty mogą być niebezpieczne.

Współczesne badania potwierdzają obecność związków o potencjalnym działaniu biologicznym, jednak ich wykorzystanie wymaga starannego oczyszczenia i standaryzacji. Fitoterapeuci przestrzegają przed używaniem domowych preparatów z tui, zwłaszcza wewnętrznie – ryzyko przedawkowania tujonu jest zbyt duże. Historyczne zastosowania warto traktować jako ciekawostkę etnobotaniczną, a nie instrukcję do samoleczenia.

Alternatywy dla tui w przydomowych ogrodach

Jeśli szukasz roślin, które zapewnią podobne walory co tuja, ale bez obaw o toksyczność, masz do wyboru kilka znakomitych opcji. Świerki i jodły to doskonałe iglaste alternatywy – tworzą gęste żywopłoty, a przy tym są bezpieczne dla ludzi i zwierząt. Wśród liściastych propozycji warto wymienić grab pospolity, który doskonale znosi formowanie i zapewnia doskonałą prywatność przez większą część roku. Dla mniejszych ogrodów świetnie sprawdzą się bukszpany, choć wymagają nieco więcej pielęgnacji.

Jeśli zależy Ci na całorocznej zieleni, rozważ cis pospolity – rośnie wolniej niż tuja, ale jest znacznie bezpieczniejszy. Pamiętaj tylko, że jego czerwone osnówki owoców są trujące, same igły już nie. Dla naturalistycznych ogrodów polecam mieszane żywopłoty z derenia białego, leszczyny czy nawet bzu czarnego. Takie rozwiązanie nie tylko zapewni osłonę, ale też przyciągnie pożyteczne owady i ptaki, zwiększając bioróżnorodność Twojego ogrodu.

Pielęgnacja tui a bezpieczeństwo

Pielęgnacja tui wymaga szczególnej uwagi do kwestii bezpieczeństwa, zarówno Twojego, jak i otoczenia. Podstawowa zasada brzmi: zawsze zakładaj rękawice ochronne przed jakimikolwiek pracami przy tych roślinach. Sok wydzielający się podczas cięcia może powodować podrażnienia skóry, a wdychanie pyłu z przycinanych gałązek – irritację dróg oddechowych. Prace najlepiej wykonywać w bezwietrzne dni, aby minimalizować rozprzestrzenianie się drażniących cząsteczek.

Ważnym aspektem jest również odpowiednie zabezpieczenie odpadów po cięciu. Ścięte gałązki tui należy od razu zbierać i utylizować, najlepiej przez kompostowanie w wydzielonym miejscu (pamiętaj, że proces kompostowania neutralizuje część toksycznych związków) lub przez wyrzucenie do odpadów zielonych. Nigdy nie zostawiaj ich leżących w ogrodzie, gdzie mogłyby stanowić pokusę dla dzieci czy zwierząt domowych. Pamiętaj też o dokładnym umyciu narzędzi po pracy – resztki soku mogą powodować korozję.

Przycinanie tui bez odpowiednich środków ochrony to jak zapraszanie kłopotów – lepiej dmuchać na zimne i zawsze zakładać rękawice

Zalecane środki ochrony podczas przycinania

Podczas przycinania tui nie warto oszczędzać na ochronie – to inwestycja w Twoje zdrowie. Podstawowy zestaw powinien obejmować grube rękawice ogrodnicze (najlepiej nitrylowe lub z grubej skóry), które ochronią dłonie przed sokiem i kolcami. Okulary ochronne to must-have – zapobiegają dostaniu się drobinek roślinnych do oczu, co mogłoby spowodować poważne podrażnienia. Dla osób szczególnie wrażliwych lub przy intensywnym cięciu warto dodać maskę przeciwpyłową, szczególnie typu FFP2.

Odzież robocza to kolejny ważny element – najlepiej sprawdzą się długie spodnie i bluza z długimi rękawami, nawet w cieplejsze dni. Materiał powinien być gęsty enough, aby zapobiec przenikaniu drażniących substancji. Po zakończeniu pracy nie zapomnij o dokładnym umyciu rąk i narzędzi – resztki soku na sekatorze mogą zaszkodzić przy kolejnym użyciu. Pamiętaj, że te środki ostrożności dotyczą wszystkich prac przy tujach, nie tylko przycinania.

• Rękawice nitrylowe lub skórzane – koniecznie sięgające za nadgarstki
• Okulary ochronne z boczna osłoną – zapobiegają dostawaniu się drobinek
• Maska przeciwpyłowa – szczególnie przy cięciu większych ilości
• Odzież z długimi rękawami – najlepiej z syntetycznych, gęstych tkanin
• Buty zakrywające stopę – unikaj sandałów podczas pracy

Podsumowanie: czy warto sadzić tuje w ogrodzie?

Decyzja o sadzeniu tui w ogrodzie nie jest zero-jedynkowa i wymaga rozważenia zarówno zalet, jak i potencjalnych wyzwań. Z jednej strony mamy roślinę o niepodważalnych walorach dekoracyjnych – zimozieloną, gęstą, doskonale spełniającą funkcję żywopłotu chroniącego przed wiatrem i wzrokiem sąsiadów. Z drugiej zaś, musimy pamiętać o zawartości tujonu, który w większych ilościach może stanowić zagrożenie szczególnie dla dzieci i zwierząt domowych.

Kluczowe jest odpowiednie umiejscowienie roślin – z dala od miejsc zabaw dzieci i przebywania zwierząt. Warto też rozważyć alternatywy w postaci innych iglaków, jak świerki czy jodły, które oferują podobne korzyści wizualne bez obaw o toksyczność. Pamiętajmy jednak, że przy zachowaniu podstawowych zasad bezpieczeństwa i świadomej pielęgnacji, tuje mogą być wspaniałą ozdobą ogrodu przez wiele lat.

Ostateczna decyzja zależy od Twojej sytuacji – jeśli masz małe dzieci lub ciekawe zwierzęta, lepiej wybrać bezpieczniejsze alternatywy. Gdy jednak zależy Ci na szybkim, gęstym żywopłocie i jesteś w stanie zapewnić odpowiedni nadzór oraz zabezpieczenia, tuje mogą spełnić Twoje oczekiwania. Wartość tych roślin tkwi w ich uniwersalności, ale odpowiedzialność za bezpieczeństwo zawsze spoczywa na ogrodniku.

Wnioski

Tuje to rośliny o dwuznacznej naturze – z jednej strony doskonale spełniają funkcje ozdobne i ochronne, z drugiej wymagają świadomego podejścia ze względu na zawartość tujonu. Kluczem do bezpiecznej uprawy jest odpowiednie umiejscowienie z dala od miejsc zabaw dzieci i zwierząt oraz stosowanie środków ochrony podczas pielęgnacji. Warto rozważyć alternatywy jak świerki czy graby, szczególnie gdy w ogrodzie przebywają osoby wrażliwe lub zwierzęta.

Najczęściej zadawane pytania

Czy tuja jest trująca dla ludzi?
Tuja może być niebezpieczna tylko w przypadku spożycia jej części, szczególnie młodych przyrostów i szyszek. Zawierają one tujon, który w większych dawkach działa neurotoksycznie. Przebywanie w pobliżu tych roślin jest bezpieczne przy zachowaniu podstawowych zasad higieny.

Jakie są objawy zatrucia tują u psa?
Pierwsze symptomy to zwykle wymioty, nadmierne ślinienie i apatia. W cięższych przypadkach pojawiają się drgawki i zaburzenia równowagi. Reakcja może nastąpić już po 15 minutach od spożycia, wymagając natychmiastowej interwencji weterynaryjnej.

Czy przycinanie tui jest niebezpieczne?
Tak, podczas cięcia uwalniają się olejki eteryczne i sok roślinny, które mogą podrażniać skórę i drogi oddechowe. Konieczne jest używanie rękawic, okularów ochronnych i maski przeciwpyłowej, szczególnie dla alergików.

Jakie rośliny mogą zastąpić tuje w ogrodzie?
Bezpiecznymi alternatywami są świerki, jodły, graby lub bukszpany. Tworzą one gęste żywopłoty bez ryzyka toksyczności, choć niektóre mogą rosnąć wolniej lub wymagać więcej pielęgnacji.

Czy tuja powoduje alergie?
U niektórych osób może wywołać reakcje alergiczne, szczególnie podczas wietrznej pogody lub przycinania. Olejki eteryczne drażnią drogi oddechowe, a pyłek może nasilać objawy u osób z nadwrażliwością.

Jak zabezpieczyć tuje przed zwierzętami?
Skuteczne metody to fizyczne bariery jak siatki ochronne, naturalne odstraszacze zapachowe oraz szkolenie zwierząt. Ważne jest też sadzenie roślin w miejscach trudno dostępnych dla pupili.