Borówka czarna - opis krzewinki występującej na półkuli północnej, jej charakterystyka i sposób przyrządzania.

Inne nazwy: czarna jagoda, czernica, borówka czarna, borówka, borowina, jagodzina, leśna jagoda.

Francuska: Myrtille.
Niemiecka: Heidel-beere.
Rosyjska: Czernika.

Wydarzyło się to w carskiej Rosji około 1900 roku na dworze Mikołaja II. Carewicz Aleksy cierpiał na upartą dyzenterię (czerwonkę) i żaden z ówczesnych sławnych lekarzy z arsenałem najlepszych leków nie był w stanie go uzdrowić, a zrozpaczony car postanowił sięgnąć po znachorów. I oto jeden z nich, chłop z tobolskiej guberni — urodzony w 1864 roku Grigorij J. Nowych (czyli słynny później Rasputin) podaje obłożnie choremu... odwar z czarnych jagód i dokonuje cudownego uzdrowienia, odnosząc nie tylko sukces medyczny, ale zyskując tym samym sympatię i zaufanie na dworze Mikołaja II. Co się wydarzyło później, wiemy już z historii: wpływy znachora, który nazywał siebie świętym i prorokiem, z biegiem lat sięgnęły tak daleko, że podczas I wojny światowej w Rosji bez jego zgody nie mianowano żadnego ministra i wyższego dowódcy. Chociaż o czarnych jagodach piszą Dioskorides, Pliniusz, Paracelsus i św. Hildegarda, to w starożytności (a w średniowieczu w południowej Europie) należały one do mało znanych roślin leczniczych. Od najdawniejszych czasów borówki czernice zbierały natomiast plemiona słowiańskie, a w północnej Europie są jednym z najstarszych leków ziołowych.

Borówka czarna jest krzewinką, która występuje na bardzo rozległych obszarach półkuli północnej — swoim zasięgiem obejmuje prawie całą Europę, północną i częściowo środkową Azję oraz zachodnią część Ameryki Północnej (od Kolorado do Alaski). W Polsce rośnie masowo na całym niżu, w górach dociera aż do wysokości około 1800 m n.p.m. Najlepiej „czuje się" w borach sosnowych i sosnowo-świerkowych, gdzie bardzo często stanowi główny składnik runa leśnego. Jest rośliną o dużej sile rozrodczej i dlatego w lasach tworzy nie tylko kępy, ale także lite łany. Żyje długo — nawet do 30 lat, dorastając w dobrych warunkach glebowych i klimatycznych do wysokości znacznie powyżej 50 cm, chociaż często spotykamy „łany" czarnych jagód, które nie wyrastają ponad 20—30 cm.

Borówka czernica to krzewinka o zielonych sztywnych, sprężystych, wzniesionych do góry, kanciastych łodygach i liściach do 2 cm długich, jajowatych (u nasady sercowatych) o krótkich ogonkach. Młode liście są jasnozielone, na brzegach drobno piłkowano-ząbkowane, starsze przybierają barwę ciemnozieloną. Kwitnie w kwietniu i maju (w zależności od stanowiska), czyli wkrótce po wiosennym rozwoju liści, wytwarzając w ich kątach zielonkawo-różowawe, nikłe, pojedyncze, dzbanuszkowate kwiatki, na których aż się roi od owadów (niektórzy twierdzą, że można naliczyć 100 i więcej gatunków). Owoc, który wszyscy przecież znamy, to czarna kulista jagoda (dojrzewająca po 5—6 tygodniach od początku kwitnienia) pokryta granatowymwoskowatym nalotem, w środku zawierająca ciemnoczerwony, soczysty miąższ.
Czarna jagoda, jak już wspomniałem, silnie rozprzestrzeniła się na półkuli północnej, a w Polsce stanowi około 11% powierzchni lasów i ponad połowę zbiorów wszystkich owoców leśnych. Dlaczego? Otóż roślina na nowy teren przenosi się za pomocą nasion, ale później pojedyncza krzewinka — rzec można metodycznie — zajmuje coraz większą powierzchnię poprzez koncentryczny rozwój kłączy, z których coraz dalej od „środka" rozrastają się krzewinki potomne. Z czasem tzw. klony (czyli rozmnażane wegetatywnie potomstwo jednego osobnika) łączą się, a nawet wzajemnie przeplatają, tworząc rozległy łan jagodziska. Trzeba jednak wspomnieć, że borówka czernica zakwita i owocuje dopiero po pięciu latach od momentu, kiedy nasienie przyjmie się w glebie. W ziołolecznictwie stosuje się zarówno liście, jak i owoce borówki czernicy. Liście bogate są w garbniki, flawonoidy, trój-terpeny, kwasy organiczne, cukry i sole mineralne z dużą zawartością przede wszystkim manganu. W suszonych owocach aż 20—20% stanowią łatwo przyswajalne cukry, prawie 10% — pektyny, około 6% — kwasy organiczne (m.in. jabłkowy, cytrynowy i bursztynowy), a ponadto garbniki, witaminy (A, C, D, Bj), sole mineralne. Liście przede wszystkim obniżają poziom cukru we krwi, działają bakteriobójczo i przeciwzapalnie na błony śluzoweprzewodu pokarmowego. Muszę jednak wspomnieć, że stosujemy je nie dłużej niż 2—3 tygodnie, gdyż przedawkowanie staje się groźne dla zdrowia. Przed kuracją bezwzględnie trzeba poradzić się lekarza. Owoce hamują przepuszczalność błon śluzowych jelit (zapobiegają więc biegunkom), mogą niszczyć drobnoustroje chorobotwórcze, a także robaki jelitowe (m.in. owsiki), są skuteczne w stanach zapalnych dróg moczowych, poprawiają ostrość widzenia o zmierzchu, obniżają gorączkę, działają korzystnie przy cukrzycy.
Liście zbieramy pod koniec owocowania roślin, a więc od sierpnia do września, w dni pogodne — zawsze po obeschnięciu rosy — osmykując je ręką z dobrze ulistnionych, zdrowych gałązek, ale trzeba pozostawić na krzewince co najmniej 30% listków i zwra¬ać uwagę, by nie urywać wierzchołków gałązek. Liście usychają bardzo łatwo, dlatego wystarczy suszyć je w suszarniach naturalnych. Jagody zbieramy do lekkiego, płaskiego, ale mocnego i sztywnego kosza (jeśli będzie „zmieniał" swój kształt, owoce zbyt się ugniotą), w którym układamy je niezbyt grubą warstwą. Z krzewinki zbieramy ręcznie tylko jagody dojrzałe (pomijając niedojrzałe) na tyle delikatnie, żeby owoców nie zgniatać, nie kaleczyć i nie zetrzeć nich woskowego nalotu. (Uwaga — używanie „grzebieni" do zbioru jagód jest w Polsce zabronione!) Owoce najlepiej suszyć rozłożone cienką warstwą w suszarni termicznej w temperaturze początkowej około 30°C, która później powinna jednak wzrosnąć do 60, a nawet do 70°C. Owoce dobrze wysuszone nie powinny być zlepione i przypalone.

Odwar z liści.

1 płaską łyżkę suszonych liści zalewamy 1 szklanką wody, doprowadzamy do wrzenia i gotujemy 5 minut pod przykryciem na wolnym ogniu. Pijemy 3 razy dziennie po pół szklanki pomiędzy posiłkami przeciwko biegunce lub w zakażeniach układu moczowego. Z dodatkiem innych ziół (strąków fasoli, liści pokrzywy i ziela rutwicy) wywar jest pomocny przy leczeniu cukrzycy, ale pod ścisłą kontrolą lekarza.

Odwar z owoców.

1—2 płaskie łyżki suszonych owoców zalewamy 1 szklanką wody i gotujemy przez 5 minut pod przykryciem na wolnym ogniu. Odstawiamy aż do wystygnięcia i pijemy 2—3 razy dziennie po posiłkach pół szklanki lub nieco więcej tylko rano i wieczorem w przypadku biegunki, w miażdżycy i nadciśnieniu, przy kłopotach z krążeniem, przeciwko różnego rodzaju wewnętrznym zakażeniom (odwarem możemy też płukać gardło w anginach i prze¬wlekłych nieżytach).

Owoce pasteryzowane.

Do półlitrowego słoika nasypujemy prawie do pełna umytych jagód, zalewamy do 2/3 przegotowaną wodą, dodajemy 2 łyżeczki cukru, szczelnie zakręcamy i pasteryzujemy w wodzie przez 15 minut, licząc czas od początku wrzenia. Tak przygotowane można przechowywać nawet przez 2 lata. Podajemy dorosłym 2—5 łyżek 2 razy dziennie, a 1—3 łyżki dzieciom i młodzieży w biegunkach, nieżycie jelit, różnego rodzaju zatruciach pokarmowych (przede wszystkim niedokładnie umytymi owocami).

Sok z jagód.

Na 1 kg świeżych, starannie umytych jagód dodajemy 0,8 kg cukru i gotujemy w sokowniku. Otrzymanywysokoslodzony sok rozlewamy do butelek i dodajemy do herbaty jako środek dezynfekujący przewód pokarmowy i przewody moczowe, a także jako naturalne źródło witamin i mikroelementów. Czarne jagody w kuracjach domowych bardzo cenił ksiądz Kneipp, który tak pisał: „Między nastojami naszej domowej apteki jest borowiak (nastój z borówek) pierwszym i nieodzownym. 2—3 pełne garści (świeżych) borówek daje się do flaszki i polewa dobrą wódką (45%) lub spirytusem. Im dłużej namoczone stoją, chociażby cały rok, tern lepszy jest wyciąg, ostrzej i lepiej działa jako lekarstwo". (Od siebie dodam, że w wymienionych już dolegliwościach wyłącznie dorośli zażywają 20—30 kropli na wodę 3 razy dziennie nalewki z borówki czernicy). W przedwojennym Kurierze Polskim znalazłem taką oto wypowiedź T. Lewickiego: „Czarne jagody są nie tylko smaczną pożywką, lecz i doniosłem lekarstwem. Należą one do wielkich bogactw Polski, oczywiście, niedość wyzyskanych. Z czasem mogą one Polskę bogacić nie mniej, niż winna jagoda bogaci kraje południowe..." I rzeczywiście, borówki czernice stanowią dziś około 90% eksportu wszystkich owoców leśnych.

Czarną jagodę można pomylić z borówką bagienną, która jest krzewinką znacznie wyższą, o brunatnych, okrągłych i owłosionych gałązkach oraz liściach całobrzegich, lekko brzegiem podwiniętych. Występuje w zasadzie tylko w bardzo wilgotnych lasach sosnowych i na torfowiskach wysokich. Bardzo rzadko możemy też spotkać kilka innych form borówki, m.in. o jagodach kulistych, białych, zielonkawych, woskowożółtych, czerwono nakrapianych grustkowatych białych, wreszcie czarnych, ale bez nalotu woskowego. Trzeba też wspomnieć, że w Polsce prowadzi się z coraz większym powodzeniem aklimatyzację amerykańskiej odmiany czarnej borówki. Rośliną tę nazywa się borówką wysoką, bo swoim wyglądem przypo¬mina raczej rozwinięte krzewy czarnej porzeczki niż krzewinki borówki czernicy, a i owoce ma kilkakrotnie większe, o zielonkawym miąższu (bez czerwonego plamiącego soku), ale zbliżonych do czernicy właściwościach odżywczych i leczniczych.

Komentarze:

dodany: 30-Jan-2013

Kategoria: Tagi: Vaccinium myrtiłlus borówka czarna jagoda

Mapa Strony Subskrybuj RSS Polityka prywatności

Copyright © 2002 - 2017 Zioła na Zdrowo